BERT Nedir? BERT Modeli, Google BERT ve Temel Tanımlar

BERT (Bidirectional Encoder Representations from Transformers), Google’ın 2018’de yayınladığı ve bir kelimenin anlamını cümledeki sağındaki ve solundaki kelimelere birlikte bakarak çözen bir doğal dil işleme (NLP) modelidir. BERT nedir, nasıl çalışır, Google aramada ne işe yarar ve SEO’yu nasıl etkiler gibi soruların cevaplarını bu rehberde temel tanımlarla birlikte bir araya getirdik.

[toc]

BERT Nedir?

BERT, “Bidirectional Encoder Representations from Transformers” ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçeye “Transformer’lardan çift yönlü kodlayıcı temsilleri” olarak çevrilebilir. Google AI araştırmacıları tarafından 2018 yılında yayınlanan bir makaleyle tanıtıldı ve kısa süre sonra açık kaynak olarak paylaşıldı.

BERT’in temel amacı, bilgisayarların insan dilini bağlamıyla birlikte anlamasını sağlamaktır. Önceki modellerin çoğu metni soldan sağa (ya da sağdan sola) tek yönde okurken BERT, bir kelimeyi yorumlarken cümlenin tamamına aynı anda bakar. Bu yüzden “banka” kelimesinin bir cümlede para kurumunu, başka bir cümlede oturulacak bir yeri ifade ettiğini ayırt edebilir.

BERT Adındaki Terimlerin Anlamı

BERT’i anlamanın en kolay yolu, adını oluşturan kavramları tek tek açıklamaktır:

  • Bidirectional (Çift yönlü): Model bir kelimeyi değerlendirirken hem önceki hem sonraki kelimeleri aynı anda dikkate alır.
  • Encoder (Kodlayıcı): Metni, anlamını taşıyan sayısal vektörlere dönüştüren bileşendir. BERT yalnızca kodlayıcı katmanlardan oluşur; metin üretmek yerine metni anlamaya odaklanır.
  • Representations (Temsiller): Her kelimenin bağlama göre değişen sayısal karşılığıdır. Aynı kelime farklı cümlelerde farklı temsillere sahip olur.
  • Transformers: 2017’de Google araştırmacılarının “Attention Is All You Need” makalesiyle tanıttığı sinir ağı mimarisidir. BERT bu mimarinin üzerine kurulmuştur.

BERT Nasıl Çalışır?

BERT iki aşamada hazırlanır: önce büyük miktarda metin üzerinde genel dil bilgisini öğrenir (ön eğitim), ardından belirli bir görev için az miktarda etiketli veriyle ince ayar yapılır.

1. Ön Eğitim (Pre-training)

Orijinal BERT modeli, İngilizce Vikipedi ve BooksCorpus adlı kitap veri kümesi üzerinde eğitildi. Bu aşamada iki görev kullanıldı:

  1. Maskeli Dil Modeli (Masked Language Model): Cümledeki kelimelerin bir kısmı gizlenir ve modelden bu kelimeleri bağlamdan tahmin etmesi istenir. Örneğin “Ankara Türkiye’nin [MASKE] şehridir” cümlesinde model, eksik kelimenin “başkent” olduğunu cümlenin tamamına bakarak bulmayı öğrenir.
  2. Sonraki Cümle Tahmini (Next Sentence Prediction): Modele iki cümle verilir ve ikinci cümlenin birincinin gerçek devamı olup olmadığı sorulur. Bu görev, modelin cümleler arasındaki ilişkiyi kavramasına yardımcı olur.

2. İnce Ayar (Fine-tuning)

Ön eğitimini tamamlamış BERT, dili genel olarak “anlayan” bir temel modeldir. Duygu analizi, soru cevaplama veya metin sınıflandırma gibi belirli bir iş için modelin üzerine küçük bir katman eklenir ve görevle ilgili örneklerle kısa bir eğitim yapılır. Bu yaklaşım, her görev için sıfırdan model eğitme ihtiyacını ortadan kaldırdığı için NLP alanında büyük bir verimlilik sağladı.

BERT Modelinin Boyutları

Google, BERT’i iki ana boyutta yayınladı:

Model Katman sayısı Parametre sayısı
BERT-Base 12 Yaklaşık 110 milyon
BERT-Large 24 Yaklaşık 340 milyon

Bu rakamlar bugünün büyük dil modelleriyle kıyaslandığında küçük kalır; ancak BERT, yayınlandığı dönemde birçok dil anlama testinde en iyi sonuçları elde ederek alanın yönünü değiştirdi.

Transformer Mimarisi ve Self-Attention

Transformer, metni sıralı olarak kelime kelime işlemek yerine tüm kelimeler arasındaki ilişkileri aynı anda hesaplayan bir mimaridir. Bunu mümkün kılan mekanizmaya self-attention (öz dikkat) denir.

Self-attention, cümledeki her kelimenin diğer kelimelerle ne kadar ilişkili olduğunu bir ağırlık olarak hesaplar. Örneğin “Ali kitabı masaya bıraktı çünkü o çok ağırdı” cümlesinde “o” zamirinin “kitap” kelimesine mi yoksa “masa” kelimesine mi işaret ettiğini, kelimeler arasındaki dikkat ağırlıklarıyla çözmeye çalışır.

Transformer mimarisinin iki ana parçası vardır: kodlayıcı (encoder) ve çözücü (decoder). BERT yalnızca kodlayıcıyı kullanırken ChatGPT’nin temelindeki GPT modelleri ağırlıklı olarak çözücü yapısını kullanır. Bu nedenle BERT metni anlamada ve sınıflandırmada, GPT tipi modeller ise metin üretmede öne çıkar.

Google BERT Nedir? Arama Motorunda Ne İşe Yarar?

“Google BERT” ifadesi genellikle BERT’in Google aramada kullanılmasını anlatır. Google, Ekim 2019’da BERT’i İngilizce aramalarda kullanmaya başladığını duyurdu ve bu değişikliği arama tarihindeki en büyük adımlardan biri olarak nitelendirdi. Aynı yılın Aralık ayında BERT, Türkçe dahil 70’ten fazla dilde aramalara genişletildi.

BERT’in aramadaki rolü, özellikle uzun ve konuşma diline yakın sorgularda “için”, “ile”, “değil” gibi küçük ama anlamı değiştiren kelimeleri doğru yorumlamaktır. Google’ın kendi örneğinde “2019 brezilyalı gezgin ABD’ye gitmek için vize gerekli mi” sorgusunda, BERT öncesinde sistem “ABD’ye” yönünü gözden kaçırabiliyordu; BERT ile sorgunun Brezilya’dan ABD’ye seyahat eden biri için olduğu anlaşıldı.

BERT’in Google arama algoritmasındaki yerini ve güncellemenin ayrıntılarını Google BERT algoritması nedir yazımızda daha kapsamlı anlattık.

BERT ile Birlikte Çalışan Diğer Google Sistemleri

BERT, Google’ın anlam odaklı arama sistemlerinden yalnızca biridir. 2015’te tanıtılan RankBrain, sorguları kavramlarla ilişkilendirmeye yardımcı olurken 2021’de duyurulan Google MUM çok dilli ve çok modlu (metin ve görsel) anlama yeteneğiyle bu yaklaşımı genişletti. Bugün Google’ın yapay zekâ destekli arama özellikleri de bu birikimin üzerine kuruludur.

BERT ve SEO: Neye Dikkat Etmelisiniz?

BERT için özel bir “optimizasyon” yapılamaz; Google da bu konuda net bir şekilde içeriğin kullanıcı için yazılmasını önerir. Yine de BERT’in mantığını bilmek, içerik üretirken doğru kararlar vermenize yardımcı olur:

  • Doğal dil kullanın: Anahtar kelimeleri cümle içine zorla yerleştirmek yerine konuyu akıcı ve açık bir dille anlatın.
  • Arama niyetine cevap verin: Kullanıcının sorusunu ilk paragraflarda doğrudan yanıtlayın, ardından ayrıntıya girin.
  • Bağlamı zenginleştirin: Konuyla ilgili kavramları, örnekleri ve alt soruları ele alın. Bu yaklaşımı semantik arama ve SEO ile bağlamsal SEO yazılarımızda ayrıntılı inceledik.
  • Uzun kuyruklu sorguları önemseyin: BERT’in en çok fark yarattığı yer, uzun ve soru biçimindeki aramalardır. Sıkça sorulan sorular bölümleri bu tür sorgulara yanıt vermek için iyi bir yoldur.
  • Belirsizlikten kaçının: Zamirleri ve kısaltmaları net kullanın; okuyucunun ve arama motorunun neyin kastedildiğini kolayca anlamasını sağlayın.

BERT ile Yapılabilen NLP Görevleri

BERT, ince ayar yöntemiyle pek çok doğal dil işleme görevine uyarlanabilir:

  • Metin sınıflandırma: E-postaları spam veya normal olarak ayırmak, destek taleplerini konularına göre gruplamak.
  • Duygu analizi: Ürün yorumlarının olumlu, olumsuz veya nötr olduğunu tespit etmek.
  • Soru cevaplama: Verilen bir metin içinden sorunun cevabını bulmak.
  • Varlık tanıma (NER): Metindeki kişi, kurum, yer ve tarih gibi öğeleri belirlemek.
  • Anlamsal benzerlik: İki cümlenin aynı şeyi anlatıp anlatmadığını ölçmek.
  • Arama ve öneri sistemleri: Sorgu ile belge arasındaki anlam ilişkisini puanlamak.

BERT tek başına metin üretmek için tasarlanmadığından makale yazma veya serbest çeviri gibi işlerde GPT tipi üretken modeller daha uygundur.

BERT ile Duygu Analizi Örneği

Bir e-ticaret sitesinin binlerce müşteri yorumunu analiz etmek istediğini düşünelim. Önceden eğitilmiş bir BERT modeli, “olumlu”, “olumsuz” ve “nötr” olarak etiketlenmiş birkaç bin yorumla ince ayardan geçirilir. Ardından model yeni gelen yorumları otomatik olarak sınıflandırır ve işletme hangi üründe memnuniyetin düştüğünü hızla görebilir. Yapay zekânın duyguları tanıma çabasını daha geniş açıdan ele aldığımız duygusal yapay zekâ yazımız da bu konuda fikir verebilir.

BERT’in Türevleri ve Türkçe BERT Modelleri

BERT açık kaynak olarak yayınlandığı için kısa sürede birçok türev model geliştirildi:

  • RoBERTa: Meta (o dönemki adıyla Facebook) araştırmacılarının, daha fazla veri ve farklı eğitim ayarlarıyla geliştirdiği sürüm.
  • DistilBERT: Hugging Face tarafından geliştirilen, daha küçük ve hızlı bir sürüm.
  • ALBERT: Parametre paylaşımıyla daha hafif hâle getirilmiş bir varyant.
  • Çok dilli BERT (mBERT): Türkçe dahil 100’den fazla dilde eğitilmiş sürüm.
  • BERTurk: Türkçe metinler üzerinde eğitilmiş, topluluk tarafından geliştirilen ve Türkçe NLP projelerinde sıkça kullanılan model.

Bu modellere Hugging Face gibi açık model platformları üzerinden erişilebilir ve Python kütüphaneleriyle birkaç satır kodla denenebilir.

İçeriğinizi Anlam Odaklı Aramaya Hazırlayın

BERT ve sonrasındaki modeller, arama motorlarının kelime eşleştirmeden çok anlam ve niyete odaklandığını gösteriyor. Bu da içerik stratejinizin teknik SEO kadar konu kapsamı ve yazım kalitesiyle de ilgilenmesi gerektiği anlamına geliyor. Gezgin Ajans olarak kurumsal SEO danışmanlığı hizmetimizde içerik planlamasını arama niyetine göre kurguluyor, mevcut sayfalarınızı anlam odaklı aramaya uygun hâle getiriyoruz.

Sıkça Sorulan Sorular

BERT’in açılımı nedir?

BERT, “Bidirectional Encoder Representations from Transformers” ifadesinin kısaltmasıdır. Transformer mimarisine dayanan çift yönlü bir dil anlama modelini ifade eder.

Google BERT’i ne zaman kullanmaya başladı?

Google, BERT’i Ekim 2019’da İngilizce aramalarda kullanmaya başladı ve Aralık 2019’da Türkçe dahil 70’ten fazla dile genişletti.

BERT ile GPT arasındaki fark nedir?

BERT, Transformer’ın kodlayıcı kısmını kullanır ve metni anlamaya odaklanır. GPT modelleri ise çözücü yapısını kullanarak metin üretir. Bu nedenle BERT sınıflandırma ve arama gibi görevlerde, GPT ise içerik üretiminde öne çıkar.

BERT için SEO optimizasyonu yapılabilir mi?

BERT’e özel bir optimizasyon yöntemi yoktur. Kullanıcının sorusuna net cevap veren, doğal dille yazılmış ve konuyu kapsamlı ele alan içerikler BERT’in çalışma mantığıyla en uyumlu içeriklerdir.

Türkçe için BERT modeli var mı?

Evet. Çok dilli BERT (mBERT) Türkçeyi destekler. Ayrıca yalnızca Türkçe metinlerle eğitilmiş BERTurk gibi topluluk modelleri de Türkçe NLP projelerinde yaygın olarak kullanılır.

Etiketler:
SEO, Yapay Zeka (AI)

İlgili Yazılar